Языковой обучающий портал "Марий йылмым тунемына": Учебный модуль "Марий тиште"

Учебный модуль

SPAdmin — Mon, 30 Mar 2015 10:59:22 GMT

Учебный модуль "Марий тиште"

Часть 1 (Колыштын умылымаш, лудмаш);

Часть 2 (Лудмаш да кутырымаш);

Часть 3 (Грамматика да лексика).

Часть 2

SPAdmin — Mon, 30 Mar 2015 11:38:28 GMT

Часть II. Лудмаш да кутырымаш.

1. Прочитайте текст и составьте диалог.

Икымше марий грамматика

XVIII курым т¢‰алтыште Оза‰ олаш митрополитлан Тихоным колтат. Тудо Юл воктенсе калык-влакым руш вераш савырыме у йºным кычалеш. Марий кокла гыч миссионерым ямдылаш шона. Тыге 1707 ийыште крешын марий кокла гыч 32 рвезым миссионер пашалан туныкташ ойырат. Йоча-влакым Оза‰ыш на‰гаеныт, рушла туныктеныт. Тунемше-влак нелын иленыт, мº‰гº верч ойгыреныт, шукышт шужен коленыт. Сандене новокрещен школ-влакым лишнырак почаш т¢‰алыныт. Нине школлаште йоча-влакым шочмо йылме дене туныктымо нерген ойленыт. Тидыже марий грамматикым возаш амал лийын. Тыге 1775 ийыште декабрь тылзыште «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» л¢ман икымше марий грамматика Санкт-Петербург оласе кевытлаш ужалымашке пурен. Сандене кызыт 10 декабрьыште Марий тиште кечым палемдена. Грамматикын авторжылан Оза‰ысе архиепископ Вениамин Пуцек-Григоровичым шотлат. Тудо шкеже марий йылмым удан пален, сандене миссионер школын марий тунемше-влак тудлан грамматикым возаш полшеныт. Книгаште чылаже т¢жем утла марий мут кучылталтын. Тиде грамматика дене 100 ий наре марий йоча да руш миссионер-влак марий йылмым тунемыныт. Марий тиште вия‰маште тиде книга кугу верым налын шога.

- 1707 ийыште марий йоча-влакым кºлан тунемаш на‰гаеныт?

- …

- Молан новокрещен школ-влакым лишнырак почаш т¢‰алыныт?

- …

- Икымше марий грамматика кунам лектын?

- …

- Грамматикын авторжо кº?

- …

- Молан 10 декабрьыште Марий тиште кечым палемдаш т¢‰алыныт?

- …

- Грамматика почеш кºм туныктеныт?

- …

- Икымше грамматика марий тиште вия‰маште могай верым налеш?

- …

2.Прочитайте стихотворение В.М.Васильева и определите о чём оно?

Йылме манме мо лиеш?

Йылме дене мом ыштат?

Е‰ йылмыште чон коеш,

Шонымыжат, й¢лажат.

Калык илаш шона гын,

Ойжат лийже, й¢лажат.

Т¢ня койышан лийнеж гын,

Ынже пыте йылмыжат.

Мутет лиеш – ой лиеш.

Йылмыдыме мом ышта?

А) шочмо йылме нерген;

Б) йылмын к¢лешлыкше нерген;

В) йылмым аралаш к¢лмº нерген.

3. Прочитайте текст и ответьте на вопросы по марийски.

Летняя школа марийского языка и культуры ежегодно проводится в Йошкар-Оле, столице Республики Марий Эл. Организаторами Летней школы выступают Институт национальной культуры и межкультурной коммуникации и международный отдел Марийского государственного университета. Слушателями Летней школы являются в основном студенты, аспиранты и преподаватели российских, европейских и американских университетов, исследователи в области финно-угорских и уральских языков, этнографии и антропологии финно-угорских народов, а также все интересующиеся языком и традиционной культурой мари. В рамках трехнедельного интенсивного курса слушатели получают возможность изучения основ марийского языка – на базовом и продвинутом уровне, а также соприкоснуться с повседневной культурой мари в рамках экскурсионной программы. Впервые свои двери летняя школа марийского языка открыла 11 лет назад. В школе за время ее существования уже побывали ученики из США, Франции, Германии, Австрии, Польши, Венгрии, Швеции и Люксембурга. А наиболее часто изучать марийский язык приезжают слушатели из Финляндии и Эстонии.

1) Марий йылмым тунемме ке‰ежымсе школ кушто эртаралтеш?

2) Тиде школышко кº тунемаш толеш?

3) Школ мыняр арням пашам ышта?

4) Могай элла гыч тиде школышко тунемаш толыт?

5) Мыняр ий ончыч икымше гана тыгай школ эртаралтын?

Часть 3

SPAdmin — Mon, 30 Mar 2015 11:39:26 GMT

Часть III. Грамматика да лексика

Прочитайте текст. Преобразуйте слова, напечатанные заглавными буквами в конце строк, обозначенных номерами В1 – В5, так, чтобы они грамматически соответствовали содержанию текста. Заполните пропуски полученными словами. Каждый пропуск соответствует отдельному заданию В1 – В5.

В 1.1867 ийыште ________ святитель Гурийын братствыже пелен кусарыше комиссий пашам ышташ т¢‰алын. В ГОРОДЕ КАЗАНЬ

В 2. Комиссий ___________ кугун тунемше Н.И. Ильминский лийын. РУКОВОДИТЕЛЬ

В 3. Кусарыше комиссий 1867 ийыште __________ курыкмарла савытен. ПЕРВЫЙ МАРИЙСКИЙ БУКВАРЬ

В 4. Тудын авторжо Иван Кедров ______ . ЛИЯШ (Icпр., 2 прош. вр.)

В 5.1870 ийыште ________ букварьым Гавриил Яковлев савыктен. НА ЛУГОВОМ МАРИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

Часть IV. Возымаш.

1. Напишите поздравление Маше с днём письменности в Контакте.

Салам лийже,Маша!

Мый тыйым …

2. Напишите приглашение на марийском языке ко Дню марийской письменности.

Праздник будет в актовом зале школы 10 декабря, в субботу, начало в 18.00.

Дополнительное задание. Просмотрите презентацию по ссылкам http://vaseninaon.blogspot.ru/p/blog-page_9926.html http://www.openclass.ru/node/443815 и ответьте на вопросы викторины.

1) «Тиште, тамга» мут-влак мом ончыктат?

2) Икымше кусарыме «Отче наш» кумалтышмут кушто да кунам лектын?

3) «Описание живущих в Казанской губернии языческих народов, яко то черемис, чуваш и вотяков» л¢ман книгам кº возен?

4) Икымше марий грамматике кушто да кунам лектын? Тудын авторжо кº?

5) Икымше марий книга кузе маналтын да кунам савыкталтын?

6) Икымше марий алфавитын авторжо кº? Кунам лектын?

7) Икымше марий букварьын кº авторжо? Могай ийыште лектын?

8) «Марла календарь» кунам лектын шоген? Кº вуйын шоген?

9) Икымше марий газетын л¢мжº могай лийын, кунам лектын?

10) 1928 ийыште лекше «Марий мутерын» авторжо кº?

Ссылки в Интернете:

https://ru.wikipedia.org/wiki

http://dic.academic.ru/

http://mrmarker.ru/

Модуль разработали учителя марийского (государственного) языка

О.Н.Васенина (МБОУ СОШ №21) и Л.Н. Рябинина (МБОУ Руэмская СОШ)

Часть 1

SPAdmin — Mon, 30 Mar 2015 11:35:10 GMT

Часть I. Колыштын умылымаш, лудмаш.

1. Прочитайте и запомните слова, составьте несколько словосочетаний.

Тиште - письменность, тамга, пале - знак, марий тиште – марийская письменность, олык марий йылме – луговой марийский язык, курык марий йылме – горномарийский язык, ойыртемалташ - отличаться, марий т¢р – марийская вышивка, о‰ашке с¢ретлаш – рисовать на доске, акрет годсо – очень древний, шараш - распространять, келыштараш - приспособить.

2. Прочитайте (послушайте) текст и выполните задания А-Г.

Текст для прослушивания.mp3

Тиште – тиде кеч-могай калыкын эн кугу поянлыкше. Тиштын шочмыжо калыкын йылмыже дене кылдалтын.

Марий йылме акрет годсо йылмылан шотлалтеш. Тудо кок т¢жем ий ончыч шочын. Шукерте ожно моло финн-угор калыкын йылмышт деч кугун ойыртемалтын огыл. Жап эртен, тудо шуко йылме дене чак лийын, вашталтын, но садак шке т¢сшым йомдарен огыл.

Марий-влак ончычат икте-весылан уверым пуэн моштеныт. Кызытсе семын буква дене огыл, а о‰ашке иероглиф гай палым с¢ретленыт. Тыгай палыжым тиште але тамга маныныт. Ончыч тиде мут буквам ончыктен, вара значенийже кумда‰ын да тудым «письменность» мут олмеш кучылташ т¢‰алыныт.

Тошто марий т¢р калыкын паспортшо гай лийын. Т¢рлеман тувыр почеш айдемын кушто илымыжым, еш кугытшым, ¢дыр але вате улмым пален налаш лийын.

XVIII курымышто марий кундемышке руш-влак толыныт да христиан верам шараш т¢‰алыныт. Марий йоча-влаклан юмын законым туныкташ к¢лын, сандене руш просветитель-влак руш алфавитым марий йылмылан келыштареныт. Вара религий сынан книга-влакым савыкташ т¢‰алыныт. Тыге 1917 ий марте марий йылме дене 255 утла книга лектын.

Задание А. Ответьте на вопросы.

1) «Тиште» мут мом ончыкта?

2) Марий йылме кунам шочын?

3) Ожно марий йылме могай лийын?

4) Марий-влак ожно буква олмеш могай палым кучылтыныт?

5) Марий т¢р гоч археолог-влак мом пален налыныт?

6) Руш алфавитым марий йылмылан молан келыштареныт?

7) Икымше марий книга-влак могай сынан лийыныт?

8) 1917 ий марте марий йылме дене мыняр книга савыкталтын?

Задание Б. Найдите правильные утверждения.

1. Марий йылме кокш¢дº ий ончыч шочын.

2. Ожнысо жап деч марий йылме йºршын вашталтын огыл.

3. Кызыт марий-влак буква олмеш палым с¢ретлат.

4. Тиште, тамга – тиде письменность.

5. Марий калык ончыч т¢рлен моштен огыл.

Задание В. Переведите слова данные в скобках и правильно сформулируйте предложения.

Марий йылме (очень древний) йылмылан шотлалтеш. Тудо (две тысячи лет назад) шочын. Ожно тудо моло (от фино-угорских языков) кугун ойыртемалтын огыл. (Марийский народ) иероглиф гай пале-влакым о‰ашке с¢ретлен, вашла уверым пуэн. XVIII курымышто руш просветитель-влак марий йылмылан руш алфавитым (приспособили). Варажым марий йылме дене книга-влакым (начали издавать).

Задание Г. Прочитайте текст и расскажите по марийски. Знаете ли вы о родовых знаках своей семьи (своего рода).

Самые ранние письменные памятники марийского языка относятся к первой половине XVIII века. Издавна широкое распространение у марийцев имели картинное письмо (пиктография), различные знаки (иероглифы) и числовые обозначения. Знаки «тамги», восходящие к родовым знакам, марийцы вырезали ножом на деревянных брусках и бирках, на земле обозначали лопатой, на деревьях и брёвнах вырубали топором. Тамга ставилась на документах, она выступала в качестве символа двора, семьи, могла означать число.