Часть 2. Говорение (шайыштмаш).

1. Ответьте на вопросы в диалоге:

Часть 1. Чтение (Лыдмаш).

Прочитайте текст, выполните задания.

 

Кырык сир кымдемнӓ шукы лӹмлӹ эдем доно паян. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ - шотеш пиштӹмӹ, пуры кымылан, мырызы шумӓн поэт Иван Иванович Светлов. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ Кырык сирнӓм улы шум доно яраташ, сӹлнештӓрӓш ӱжӹт, кымылым луктӓт, ойхым шорӓш палшат дӓ сусум кандат. Шукы лыдышешӹжок мыры викӹм пиштӹмӹ. Иван Светловын мырывлӓжӹ мары халык лошты кымдан шӓрленӹт, нӹнӹм тагачат улы кымылын, шӱм вашт яратен мырат.

Ыкежӹ тӹдӹ куштылгы агыл ӹлӹмӓш корным эртен. Изи Шӹндӹр сельсоветӹн Лидымбал солаэш 1920 ин 10 октябрьын шачын. Пиш ирӹ ӓтяде кодын. Изинекок гармоньым шакташ тыменьӹн, когораквлӓн согоньыштым ышыш нӓлӹн, тыменьмӓшкӓт улы кымыл доно пижӹн.

Творчествыш пӹтӓриш ашкылвлӓжӹм педучилищӹштӹ ӹштен. Тӹштӹ тыменьмӹжӹ годым пӹтӓриш лыдышвлӓжӹ шачыныт, дӓ тенгелӓ Иван Светлов поэзи корным ташкаш тӹнгӓлӹн.

Лӱдӹшлӓ вырсын пӹтӓриш кечӹвлӓжӹ гӹцок сержант Светлов тышман ваштареш пыт кредӓлӹн, нелӹн шушыргымы велдӹк токыжы пӧртӹлӓш вӓрештӹн. Пареммӹкӹжӹ, 1942 ин ӱгӹц фронтыш лӓктӹн кен. Ыжатымы вадын тӹдӹ ӹшке сирӹмӹ «Кловой тырӓн ош носовик» мырыжым мыралтен коден. 1943 ин И. Светлов токыжы инвалид лин пӧртӹлӹн. Вырсышты патыр дӓ луддӹмӹ ылмыжым анжыктен, улы вим пиштен ирӹк верц кредӓлмӹжӹ гишӓн Якшар Шӹдӹр, Отечественный вырсын I степенян орденвлӓ да шукы медаль доно пӓлемдӓлтӹн.

Тыр жепӹн кымлы и утла школышты тетявлӓм тымден: математика, черчени уроквлӓм виден, колхозвлӓмат вуйлаташ вӓрештӹн. Пӓшӓ лошток лыдыш дон мырывлӓмӓт сирӓш жепӹм мон. 1946 инок К. Беляев доно иквӓреш сирӹмӹ «Сола лошты шӹнзӹш клубна» мырышты кӹзӹтӓт халыкышты йонгалтеш. Тетя лыдышвлӓжӹм «Ыныкамлан» сборникӹш цымырен, когорак лыдшывлӓ тӹдӹм «Мырызы шум», «Шылдыран ивлӓ» книгӓвлӓн, «Повестка» поэмын авторжы семӹнь пӓлӓт. Поэт-фронтовикӹн цевер кырык сирӹм, пӓшӓм, туан велӹм, пӓшӓ мастар халыкым мактышы лыдыш дон мырывлӓжӹ коллективный сборниквлӓштӹ, Кырык мары район дон республикын газет дон журнал страницывлӓштӹ пецӓтлӓлтӹнӹт.

Л. Калинина,

Шӹндӹрйӓл сола библиотекын вуйлатышыжы

 

1. Запомните слова и выражения:

Изи Шӹндӹр - Малый Сундырь

Лидӹмбал - деревня Алдайкино (в настоящее время Шиндыръялы)

Вырсы - война

Тышман - враг

Велдӹк - по причине

Ыжаташ - провожать

Пареммӹкӹжӹ - после выздоровления

Макташ - хвалить

2. Ответьте на вопросы:

-          Иван Иванович Светлов махань пӓшӓ доно лӹмлештӓлтӹн?

-          Поэт-песенник махань солаэш да кынам шачын?

-          Махань жепӹн Иван Светлов поэзи корным ташкаш тынгӓлӹн?

-          Кого Отечественный вырсышты ирӹк верц кредӓлмӹжӹ гишан поэт-фронтовик махань наградывлӓ доно палемдӓлтӹн?

-          Тыр жепӹн Иван Светлов махань пӓшӓм ӹштен?

Часть 3. Аудирование (Колыштын ынгылымаш)

        

         1. Посмотрите видеорепортаж ГТРК «Марий Эл» передачу  «Кырык сирем», посвященную И.И.Светлову по ссылке 

https://yandex.ru/video/preview/?text=кырык%20сирем%20передача%20Иван%20светлов&path=wizard&parent-reqid=1643306006474648-13991133680667858740-sas3-0877-80f-sas-l7-balancer-8080-BAL-3647&wiz_type=vital&filmId=6828031523953722610 и выполните задание.

        

         2. Вставьте в текст пропущенные слова.

         Иван Иванович Светлов - лӹмлӹ _____________, Кого Отечественный войнан _____________ дӓ Кырык сирнӓн самодеятельный композиторжы ылеш. Тӹдӹ куштылгы агыл ӹлӹмӓш корным эртен. _____________ тӹнгӓлтӹш школым тымень пӹтарӹмӹкӹ, _____________ ин Козьмодемьянский педтехникумыш тыменяш кеен. Ти веремӓнок Иван Светлов лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. 1939 ин Иван Ивановичӹм Вӹдсӹнзӓйӓл _____________ школышкы _____________ дӓ _____________ пӓшӓм ӹшташ колтенӹт. 1939 ин ноябрь тӹлзӹн _____________ служаш нӓнгенӹт. Кого Отечественный вырсы тӹнгӓлмӹкӹ  _____________ полкышты служен. Пашкуды полкым ытарымашты нелӹн шушырген, _____________ вӓрештӹн. 1943 ин Иван Светловым демобилизуенӹт, март тӹлзӹ гӹцӹн Вӹдсӹнзӓйӓл тӹнгӓлтӹш школышты тымдымы пӓшӓм ӹштен.

 

3. Проверьте себя, выполнив задание по ссылке

https://learningapps.org/watch?v=pn4dmzk2j22

 

4. Послушайте песню И.Светлова «Тау, шачмы велем» в исполнении ансамбля «Камертон» по ссылке https://yandex.ru/video/preview/?text=кырык%20сирем%20передача%20Иван%20светлов&path=wizard&parent-reqid=1643306006474648-13991133680667858740-sas3-0877-80f-sas-l7-balancer-8080-BAL-3647&wiz_type=vital&filmId=6828031523953722610, прочитайте текст песни, исполните её с ансамблем.

Тау, шачмы велем

Шам. дӓ семжӹ И.Светловын

Киндӹ шулӹш вадеш лывырген юалга.

Ныр вӹлнӹнӓ мадеш жерӓ, сусун валгалт.

Припев: Тау, шачмы велем,

Туан пӓшӓ вӓрем.

Ныр вӹлнӹнӓ веле

Пишок яжо, пӓлем.

 

Сола кушкеш, шӓрлӓ, ылӓшӓт веселӓ.

- Хала, тӹлӓт шалӓ! - солана келесӓ.

Припев: Тау, шачмы велем,

Туан кушмы вӓрем.

Сола, нырна веле шумӹштемжӹ, пӓлем.

 

Жерӓ валгалт кеен... Кечы сотын шӓрлӓ.

Тӓнг дон ашкед кеем, сусу лин, пӓшӓлӓш.

Пприпев: Тау, шачмы велем,

Туан сӹлнӹ вӓрем.

Тӓнгем сага веле

Пишок яжо, пӓлем.

 

5. Составьте пословицы о родном крае.

 

Шачмы вӓр	йӓнӓт ак монды.
Шачмы вӓрӹм эдем агыл,	ӓвӓ, тӹдӹм йӓнг вашт яраты.
Туан сӓндӓлӹк -	а эдемлӓн шачмы вӓр сек шергӹ.
Шачмы вӓр гӹц шергӓкӓн	цилӓлӓн шергӓкӓн.
Кеклӓн воздух, коллан вӹд,	вӹдшӓт шӱмӹм паремдӓ.
Шачмы вӓрӹштӹ	нимат уке.

 

6. Проверьте себя, выполнив задание по ссылке https://learningapps.org/display?v=pddipmk8n22

Часть 4. Письмо (Сирӹмӓш).

1. Прочитайте, поставив имена существительные в нужной падежной форме. Спишите текст, раскрывая скобки. Укажите падеж существительных.

 

Поэт И. Светловын композитор В. Куприянов доно иквӓреш сирӹмӹ (мырывлӓ) мары халык лошты пишок пӓлӹмӹвлӓ ылыт, нӹнӹ логӹц «Кырык сирем, вычы, миэм», «Вӹкем ит анжы» да молат. Шӱмеш пижшы, (йӓнг) тӓрвӓтӹшӹ «Пеледыш» мыры гӹц пасна техень лӹмӓнок куштышы дӓ мырышы (ансамбль) ик выступленижӓт эртӹде. «Цолга шӹдӹр» (ансамбль) мырызывлӓжӓт ныжгӓ юкышты доно сӹлнӹ (мырывлӓжӹ) халык лошкы шӓренӹт.

Тенгеок лӹмлӹ сем мастар А. Соснов доно творчествышты пиш тулетӓн ылын, В. Салдушкин тӓнгжӹ донат яжо семӓн (мырывлӓ) сиренӹт, С. Метёлкина донат пиш сарасенӹт. И. Лобановын дӓ (Е. Максимова) шамаквлӓэш (сем) ӹшке келӹштӓрен. (Халык) яратымы мырывлӓштӹ тагачат сцена гӹц сӹлнӹн йонгалтыт.

 

2. Проверьте себя, выполнив задание по ссылке 

https://learningapps.org/view23582858

 

Модуль разработала Севодняева Э.Н., учитель начальных классов МБОУ «Виловатовская СОШ» Горномарийского района 

Учебный модуль «Мырызы шӱмӓн поэт Иван Иванович Светлов»